Tag Archives: Blog

ऊ नेपाल फर्कँदै छ

मेरी आमाका ६ जना दिदी बहिनीमध्ये कान्छी सानिमाको बाहेक हरेकका छोरा वा छोरीहरू विदेशमा छन्।

त्यही मध्येको एउटा भाइ सरोज कोइराला नर्वेमा छ । ६ वर्षअघि उच्च शिक्षाको लागी नर्बे पुगेको भाइसँग अनलाइनमा आक्कल झुक्कल भेट हुन्छ।

कहिले अफ्रिकी देशहरू तान्जानिया, म्यडागस्करमा पढाई कै सिलसिलामा पुगेका  फोटोहरू फेसबुकमा देख्छु। कहिले  नेपालको  मुस्ताङदेखि मकवानपुरको रक्सिरंग वा भारतकै मध्य बिहार र नरकटिया गाउँहरू अध्ययन गरेर फेरि नर्वेनै फर्केको खबर पनि पढ्छु।

मलाई लाग्थ्यो मेरो भाइ पनि देशको कथा/व्यथा  बेचेर ठूलो मान्छे बन्ने भो!अस्ति दुई तिन हप्ता अगाडि कुराकानी हुँदा मलाई अचम्मित पार्दै ऊ भन्दै थियो,‘दाइ मेरो पढाई सकियो अब समरमा नेपाल फर्किन्छु।’

तर देश अहिले-महा भूकम्पको विपत्तिमा डुबीरहँदा उसले फेसबुकमा आफ्नू स्ट्याटस अपडेट गरेछ र  लेखेछ, ‘म समरमा होइन यही आइतबार मे ३  मा नेपाल फर्किदै छु। भूकम्पले अति प्रभावित गाउँ जान्छु र सकेको गर्छु।’

भाइको यो निर्णयमा खुसी नहुने सायदै होलान्। विदेशमा पढाई सकेकाहरू, ज्ञान आर्जन गरेर के गरौँ के गरौँ भएकाहरू वा श्रम गर्न पुगेकाहरू धेरै अब बिस्तारै देश फर्कने तयारी गर्दैछन् र भाइ सरोज त्यसैको एक उदाहरण बन्यो।

मेरो खुसीको सीमा रहेन। हालै भाइका साथीहरूले एक बिदाइको कार्यक्रम पनि आयोजना गरेछन् जसबाट उठेको सहयोग रकम र आफ्नै पकेटको खर्च जोडेर ५   हजार डलर बराबरको रकम लिएर भाइ आइतबार मे ३ मा नेपाल जादैछ।

उसको इच्छा छ- सिन्धुपाल्चोकको कुनै गाउँमा पुग्ने र राहतमा सघाउने। भाइले नर्बेजियन युनिभर्सिटी अफ लाइफ साइन्स (NMBU) मा मास्टर गर्दा  पढेको विषय पनि विकास, अनुसन्धान र योजना आदि विषय नै थियो र आफूले जानेको पढेको र बुझेको त्यो ज्ञान कर्मभूमिमा उपयोग गर्ने बेला यही हो भन्दै छ ऊ।

‘अहिले देशमा ठूलो विनास भएको छ र यो विनासलाई विकासको रूपमा अगाडि बढाउन हामी सबैको हातेमालो हुनु जरुरी छ। यसले गरेन उसले गरेन भनेर गुनासो गर्नूभन्दा म आफूले जे जानेको छु त्यही गर्छु।’

यो खबर पढ्दा भाइले देशको माटो टेकिसकेको हुनेछ सायद! ओर्लने बित्तिकै हेटौडामा रहेकी एक्ली आमाको अँगालोमा बाँधिन सायद जान भ्याउँदैन होला।

काठमाडौँमा ओर्लने वित्तिकै भूकम्पले त्रसित आफन्तहरूको अनुहारहरू हेर्दै ऊ एउटा आशाको त्यान्द्रो बनेर औषधि, केही लत्ता कपडा र खाना खजाना बोकेर आँशुमा डुबेको गाउँ सिन्धुपाल्चोकको उकालो लाग्नेछ।

यता परदेशमा  उसको एउटा दाइ भने आफूले सकेको सानो तिनो सहयोग सिवाय अरू केही गर्न नसकी सोसियल मिडियामा देखिएको विभत्स तस्बिर, आफ्नो  गाउँको भत्केको र चर्केको घर हेर्दै र यो विनाशकारी प्रलयमा ज्यान गुमाउनेहरू प्रति प्रार्थना सिवाय केही गर्न नसकि बसिरहेको छ।

शुभ यात्रा भाइ!

(न्यूयोर्कबाट सहदेव पौडेलले नर्बेबाट नेपाल फिर्दै गरेका सरोज कोइरालासँग गरेको कुराकानीमा आधारित)

First Published on Setopati’s Global Edition on

प्रकाशित मिति: आइतबार, बैशाख २०, २०७२ २०:०६:२७

प्रवासबाट पुस्तक: रहर मात्रै

आफूले लेखेको कविता, कथाहरूको सङ्कलन गरेर पुस्तक निकाल्ने रहर धेरैको हुन्छ। अझै प्रवासमा बसेर मनको बह पोख्नेहरुलाई त् झन् धेरै हुन्छ। अमेरिका होस् वा क्यानाडा वा अस्ट्रेलियामा रहेका धेरै सर्जकहरु जो विविध कार्य व्यस्तताको बिचमा केही लेखि रहन्छन उनीहरूलाई कम्तिमा एउटा पुस्तक निकाल्न पाए हुन्थ्यो भन्ने रहर हुन्छ तर पुस्तक प्रकाशनको यो रहरे यात्रा भने सोचे भन्दा निकै फरक रहेछ।

नेपालका सायदै कुनै प्रकाशकले प्रवासमा रहेका सर्जकहरुको पुस्तक प्रकाशित गरेका होलान्। उनीहरू प्रवासबाट लेखिने साहित्य त्यसमा पनि कविता,गज़ल सङ्ग्रहमा रुचि लिदैनन किन भने उनीहरूलाई लाग्छ प्रवासमा बसेका लेखक सर्जकको नामबाट  किताब बिक्दैन र खर्च पनि उठ्दैन र प्रवासी साहित्य भनेको खाली देश प्रेम , हिमाल​/पहाड र तराई​ र गाउँ घरका नोस्टाल्जिया मात्रै हो भन्ने भ्रम छ।  त्यसैले सर्जक स्वयम् प्रकाशक बनेर आफ्नू कृतिको प्रकाशनको तयारीमा लाग्छन। यद्दपी पुस्तकमा प्रकाशकको रूपमा आफ्नू वरिपरि रहेका साहित्यिक सङ्घ   संस्थाको नाम लेख्ने गरिन्छ तर  पुस्तकमा नाम उल्लेख गरेका ती प्रकाशकले भने एक सुको पनि लगानी गर्दैनन्।

हामीहरू जुन देशमा भए  पनि हामीलाई पुस्तक भने नेपाल मै निकाल्ने रहर हुन्छ किन भने नेपालमा पुस्तक प्रकाशन गर्न  सस्तो मात्रै होइन यसो पकेट खर्च दिएर पुस्तक समीक्षा लेखिदिने समिक्षक पनि उतै सजह भेटिन्छन। त्यसैले  यता एक हप्ता काम गरेको पैसाले उता ५०० प्रति किताब निकाल्ने खर्च पुग्छ।पुस्तक ५०० प्रति निकाले पनि लेख्नलाई ५००० प्रति लेख्न थप खर्च नि पर्दैन। र  अर्को दुई  हप्ता काम गरेको पैसाले बिमोचनको खर्च पुग्छ।

प्रवासमा बिस्तारै​ ​पुस्तक  प्रकाशन गर्ने सर्जकहरु बढ्दै गए पछि त् अहिले नेपालमा बाहिर रहेका सर्जकहरुको पुस्तक निकलिदने एक किसिमको  व्यवसाय नै सुरु भएको छ। यताबाट पुस्तक प्रकाशनको रहरको पोको सँगै डलर नेपाल पठायो।  नेपालमा बस्नेले टाइप गर्दिने, शुद्ध अशुद्द हेर्दिने र प्रेसमा पठाइ दिने गर्छन् र पुस्तक तयार भए पछि गोदाममा जम्मा हुन्छ। यो प्रक्रिया पुरा हुन कम्तीमा एक वर्ष लाग्छ। समयमा पुस्तक तयार नहुने दोष धेरै जसो चाही लोडसेडिंगलाई दिन्छन उताबाट प्रकाशनको जिम्मा लिनेहरु।

जब पुस्तक तयार हुन्छ खर्च गर्ने  रहर हुनेले आफू प्रवासमै बसी बसी नेपालमा कार्यक्रम आयोजक खोजेर आवश्यक  खर्च दिए पछि पुस्तक पनि बिमोचन हुन्छ नेपालका नाम चलेका साहित्यकारहरुको भिडमा। यसरि बिमोचन गर्दा लाग्ने खर्च  पुस्तक प्रकाशनमा भएको खर्च भन्दा डबल हुन्छ। अनि त्यस पछि आफ्नू देश तिर आउनेलाई जति सक्दो पुस्तक बोकेर आउन अनुरोध गर्‍यो र फेरी आफू बसेको देशमा पुस्तक विमोचनको अर्को रहर मेटयो र बर्गेलती अनलाइन मिडियामा समाचार र फोटो छाप्यो,​ अनि ​​फेसबुक र ट्वीटरमा “लाइक” बटुल्यो, ​ पहुँच छ भने नेपालका पत्र पत्रिकामा पठायो र दङ्ग पर्‍यो।  अनि नेपालको नाम चलेको समिक्षकलाई यसो खर्च दिए पछि अर्को पुस्तक समीक्षा पनि आइ हाल्छ- सर्जकले चित्त बुझाउने बाटो।

यसरि प्रकाशित पुस्तक धेरैको हातमा पुग्नु भन्दा पनि  पुस्तक प्रकाशनको  हल्ला सबैको कान कानमा पुग्छ। अनि ५०० प्रति निकालेर ५००० प्रति लेखेको पुस्तक १००/२०० त् साथी भाइलाई यता उता दिदै मा जान्छ अनि बाकी पुस्तक कि त् गोदाम घर वा आफ्नै आफन्तको घर​ वा लेखककै घरमा ​ कुनै बाक्सामा ​बन्द भएर बसी रहन्छ।

यसरि रहरैले भए पनि ५०० देखि १ हजार डलर  खर्च गरेर पुस्तक निकाल्दा नेपालमा धेरैले काम त् पाए तर यो प्रक्रियालाई अलि सजह बनाउन सके, अथवा नेपालकै प्रकाशकहरु जसले पुस्तक वितरण, प्रचार प्रसार, बिमोचन  आदिमा सहजीकरण गरिदिए धेरैको हातमा पुस्तक पुग्ने र प्रवासमा बस्नेले कस्तो साहित्य लेख्दा रहेछन् भन्ने पनि थाहा हुन्थ्यो। अनि प्रवासी साहित्य पनि नेपाली साहित्यको मुलधारमा आउथ्यो। र हामीले यता बसेर लेखेको साहित्य सृजनाले पनि समग्र नेपाली साहित्यमा आफ्नू स्थान बनाउन सक्थ्यो। हुन त् अब पछिल्लो समय अनलाइनमा इबुकको रूपमा पुस्तक निकाल्ने प्रविधि बढ्दै गएकोले अब सम्भबत इबुक कै स्वरूपमा धेरै धेरै पाठकको हातमा कम खर्चमा इ पुस्तक पुग्न सक्ने सम्भावना पनि बढ्दै छ​ ​तर पनि पुस्तक भनेको पुस्तक नै हो।

यसरी प्रवासमा बसेका म जस्ता धेरै रहरले पुस्तक निकाल्नेहरुको कथा हो यो जुन धेरैको जीवनमा मेल खाएमा संयोग मात्र हुने छ।

​****​

सहदेव पौडेल

​(मेरो पहिलो कविता कृति “माटो र मन” चाढै प्रकाशित हुदै छ) ​

​पहिलो पटक सेतोपाटीमा ​प्रकाशित मिति: शुक्रबार, चैत्र १३, २०७१ १४:५१:४९